تاثیر نهضت اصلاح دینی بر تاریخ (جهان بینی)

فارسی 4151 نمایش |

مقدمه

بعضی از پژوهشگران نهضت اصلاح دینی، به ویژه در قرن نوزدهم، چاره کار را در چیزی یافته اند که می توان آن را ایده آلیسم رمانتیک نامید که بر اساس آن، اندیشه هاى دینى را تنها نیروى محرک در تاریخ غرب، در قرن شانزدهم محسوب مى کردند. اساس این تصور که «فقط عوامل دینى در کار بوده اند» بر این فرض غیر قابل دفاع استوار است که اندیشه هاى دینى به شکلى کاملا مجزا و منفصل از عوامل اجتماعى یا مادى تأثیر گذارند. اما حقیقت این است که گاهى اندیشه هاى دینى تحت تأثیر عمیق اوضاع و احوال اجتماعى پیرامون خویش گسترش و توسعه مى یابند. این مطلب را مى توان با ذکر مثالى تبیین کرد; یکى از بارزترین ویژگى هاى دیدگاه هاى ژان کالون درباره جایگاه کشیش در مسیحیت در شهر ژنو عبارت است از «مراتب چهارگانه مقام روحانیت» یعنى استادان اعضای شورای کلیسا، کشیشان و شماس ها.
چهارمین رتبه از مراتب یاد شده، شماس یا به عبارت فنى تر، «مقام شماسى» نیازمند توجه ویژه است. در پایان دوره قرون وسطى، مقام شماسى تا حدودى دوره شاگردى براى رسیدن به مقام کشیشى محسوب مى شد و شخصى که در نهایت، به مقام کشیشى مى رسید اجازه داشت تا این دوره لازم را بگذراند. کالون اصرار داشت که مقام شماسى را باید طبقه اى جدا از مقام روحانیت در نظر گرفت; البته با مجموعه اى مجزا از وظایف و مسئولیت هاى خاص آن. این اصرار کالون تا حدودى مبتنى بر نقش ممتاز شماسان در قرائت کالون ازعهد جدید بود. کالون در شرح رساله اعمال رسولان (6:1- 6) شماسان را در توجه به تهیدستان داراى مسئولیتى همانند مسئولیت حواریون مى دانست. در واقع، شاید بتوان گفت که این اندیشه کاملا برگرفته از کتاب مقدس است; اما آنچه سرانجام در عمل عرضه شد، کاملا رنگ و بوى ژنو را داشت. سلسله مراتب کلیسایى مورد نظر کالون در کتاب Ordonnances ecclesiatiques همانند جاهاى دیگر، حاکى از نوعى تطابق با ساختارهاى مدنى شهر ژنو در آن زمان بود. کالون مقرر کرده بود که وجود پنج شماس ضرورى است، که از میان آنها، چهار تن مأمور تهیه و خرید و یکی مأمور پذیرایی است.
اما او این اندیشه هاى دقیق را کجا فرا گرفته بود؟ پیش از دوره نهضت اصلاح دینى، در شهر ژنو نهادى وجود داشت که به محل پذیرایى عمومى معروف و مسئول برنامه رفاه اجتماعى در شهر بود. مسئولان شهر شش نفر را انتخاب کرده بودند که در قالب این نهاد، به وضعیت مستمندان رسیدگى کنند. از این شش نفر، پنج نفر مأمور تهیه و خرید بودند که وظیفه آنها به طور کلى، اداره برنامه رفاه اجتماعى بود. نفر ششم که مأمور پذیرایى نامیده مى شد، به ویژه مسئول اداره خود مهمانخانه بود. صرف نظر از تغییرات بسیار جزئى در مورد شمار مأموران تهیه و خرید، کالون سنت عرفى موجود را به اندیشه دینى خود ضمیمه کرد. این موضوع به روشنى نشان دهنده تأثیر ژنو بر کالون است (همان گونه که کالون نیز بر ژنو تأثیرگذاشت) و هم چنین نشان دهنده میزان تأثیر ساختارهاى اجتماعى بر اندیشه هاست.
در سال هاى اخیر، عده اى با روآوردن به تحلیل هایى شبه مارکسیستى (با اختلاف مراتب از جهت میزان اعتقاد و تعلق خاطر به آن) چنین اظهار کرده اند که اساسا اندیشه ها روبنا هستند و آنچه اساس و زیربناست، ساختار اجتماعى- اقتصادى است و زیربنا تکلیف روبنا را مشخص مى کند. این نظریه در شکل و تقریر افراطى تر آن چنین مقرر مى کند که در صورت بازسازى بنیادین ساختار جامعه، اندیشه دینى یکسره ریشه کن خواهد شد; زیرا اساس اجتماعى- اقتصادى آن ویران مى شود. به این رویکرد روز به روز با تردید بیشترى نگریسته مى شود، بلکه هنوز هم آن گونه که فرانزیسکا کنراد از آن یاد می کند، به طور غیر مستقیم موثر است. وی این رویکرد را «نوعی جامعه شناسی گرایی مى داند که حق مؤلفه هاى معنوى و دینى دوره نهضت اصلاح دینى را ادا نمى کند.»
البته نفى رویکرد صرفا الهیاتى یا دینى به نهضت اصلاح دینى، بدان معنا نیست که الهیات یا دین هیچ نقش مهمى در نهضت یاد شده نداشت، بلکه به معناى پذیرش پیچیدگى در تأثیر دو سویه اندیشه و عمل در اوضاع و احوال اجتماعى آن روزگار است. اندیشه ها تحت تأثیر تاریخند و تاریخ نیز تحت تأثیر اندیشه ها; و به خاطر همین پیچیدگى در تأثیر متقابل اندیشه ها و تاریخ است که عده اى به هر دلیل چنان به خشم آمده اند که هم اهمیت اندیشه هاى دینى را نادیده گرفته اند و هم نقش بستر و فضاى تاریخى آن اندیشه ها را.

نگرش مثبت به دنیا

رولاند اچ. بینتون، پژوهشگر معروف نهضت اصلاح دینى، زمانى اظهار داشته بود که مسیحیت چنانچه به طور جدى به خود بنگرد، باید یا از دنیا صرف نظر کند یا بر آن چیره شود. اگر نگرش اول، ویژگى بارز قسمت عمده مسیحیت قرون وسطى بود، نگرش دوم بر اندیشه اصلاحگران چیرگى داشت. نهضت اصلاح دینى شاهد چرخشى آشکار در نگرش به نظام عرفى بود. مسیحیت رهبانى که عملا سرچشمه الهیات مسیحى و آثار روحانى در قرون وسطى بود، به دنیا و کسانى که در آن زندگى مى کنند و مشغول به کارند، به دیده تحقیر مى نگریست. از دیدگاه اینان، مسیحى واقعى از دنیا کناره گیرى مى کند و در فضاى امن و معنوى دیر قدم مى گذارد; اما از دیدگاه اصلاحگران، شغل و حرفه حقیقى فرد مسیحى خدمت به خداوند در این دنیاست و دیرها ربط چندانى به این رسالت ندارند. قلمرو زندگى حقیقى فرد مسیحى در شهرها، مراکز تجارى و