سیر تاریخی فلسفه اسلامی از سهروردی تا ملاهادی سبزواری

فارسی 7751 نمایش |

ظهور شیخ اشراق
معاصر با فخر رازی و همدرس او در اصفهان، حکیمی بود که گرچه عمرش طولانی نبود توانست مکتب نوینی در افق فکری تمدن اسلامی به وجود آورد. این حکیم، شهاب الدین سهروردی است که بعدا به لقب شیخ اشراق شهرت یافت، چون او موسس و بانی مکتب اشراقی به شمار می آید. سهروردی در سال 549 در قریه سهرورد، در زنجان، تولد یافت و پس از طی مراحل تحصیلات رسمی در علوم معقول و منقول، در مراغه و اصفهان، چندین سال به سیر آفاق و انفس پرداخت و به خدمت مشایخ تصوف در شهرهای مختلف ایران نایل آمد. سپس سفری به شامات و آسیای صغیر کرد و آن قدر مفتون زیبایی آن صفحات شد که سرانجام بنا به درخواست ملک ظاهرشاه، پسر صلاح الدین ایوبی و حکمفرمای حلب، در آن جا متوطن شد و نزد او مقام و منزلتی یافت. لکن رفتار گستاخانه سهروردی و بیان آشکار حقایق عرفانی و باطنی و به کار بردن تمثیلات مزدایی برخی فقها را علیه او برانگیخت و با وجود پشتیبانی ملک ظاهرشاه باعث زندانی شدن او شد. حکیم جوان در سال 587 در سن 38 سالگی به نحوی که کاملا روشن نیست درگذشت و مانند حلاج و عین القضات قبل از او، به شهادت رسید.

ویژ گی های آثار سهروردی
سهروردی با وجود این عمر کوتاه، بیش از چهل رساله به فارسی و عربی از خود باقی گذاشت که هسته ی اصلی عقاید او و افکار حکمت اشراقی را دربر دارد. این نوشته ها را می توان به پنج گروه تقسیم کرد:
1- کتابهای بزرگ فلسفی تلویحات و مقاومات و مطارحات و حکمه الاشراق که تمام به زبان عربی است و در آن شیخ اشراق، اول به انتقاد برخی از اصول فلسفه ی مشایی و حتی منطق ارسطویی پرداخته و سپس حکمت اشراقی را در آخرین کتاب این دوره، یعنی حکمه الاشراق که شاهکار فلسفی او به شمار می آید بیان کرده است.
2- کتب فلسفی کوتاه تر از قبیل هیاکل النور و الواح عمادی و پرتونامه و اعتقادالحکماء که برخی به عربی و برخی به فارسی است و در آن مطالب چهار کتاب اصلی فلسفی او به صورت اختصار درج شده است.
3- رسائل کوتاه عرفانی که به زبان رمز و تمثیل نگاشته شده است و بیشتر به زبان فارسی است، مانند عقل سرخ و آواز پر جبرئیل و الغربه الغربیه و لغت موران و روزی با جماعت صوفیان و صفیر سیمرغ.
4- ترجمه و شرح برخی کتب فلسفی پیشینیان، مانند ترجمه ی رساله الطیر ابن سینا به فارسی، و شرح اشارات و تنبیهات او و تفسیر چند سوره ی قرآن و احادیث نبوی.
5- مجموعه ای از ادعیه و اوراد که شهرزوری آن را الواردات و التقدیسات خوانده است.
مجموعه ی آثار سهروردی از لحاظ سبک عربی و فارسی بسیار فصیح است، تا حدی که باید رسائل سهروردی را در زمره ی شاهکارهای نثر فلسفی فارسی و عربی در قرن ششم دانست. رسائل سهروردی مخصوصا آن ها که متعلق به دو گروه اول است، همواره مورد توجه حکمای بعدی بوده و شرح های متعددی بر آن ها نگاشته شده است. بر مهم ترین کتاب او یعنی حکمه الاشراق دو شرح اصلی وجود دارد، یکی به قلم شاگرد و مرید خاص او شهرزوری، و دیگری از قطب الدین شیرازی، که یکی از کتب درسی فلسفه در ایران محسوب می شود و با حاشیه ی ملاصدرا، که بر این شرح نوشته شده است، در ایران در قرن اخیر چاپ شده است و تا به امروز از مراجع مهم حکمت اسلام به شمار می آید.

مآخذ و محتوای افکار شیخ اشراق
مآخذ حکمت اشراقی، چنان که خود شیخ اشراق به آن اشاره کرده است، حکمت قبل از سقراطی یونان و حکمت ایرانیان قدیم و افکار هرمسی و عرفان اسلامی است. در نوشته های شیخ افکار فیثاغوری و هرمسی و افلاطونی با عقاید مزدایی درباره ی عالم فرشتگان، و تشبیه وجود و عدم به نور و ظلمت، و عقاید متصوفین اسلامی مخصوصا حلاج آمیخته شد و از این آمیزش مکتب نوینی در حکمت به وجود آمد که افق فکری ایران را، در هفت قرن اخیر، تحت سلطه ی معنوی خود قرار داده است. شیخ اشراق وصال به معرفت و حقیقت را از طریق صرفا استدلالی مشاییان ممکن ندانست، بلکه عقیده مند بود که استدلال و ذوق که در اثر تطهیر و تزکیه ی نفس حاصل می شود، باید با هم توام باشد و حکیم متاله که به عالیترین مقام معرفت رسیده است، باید از فلسفه ی نظری و تربیت قوای استدلالی و نیز از ذوق و اشراق و شهود متصوفین و سالکان طریقت برخوردار باشد.
سهروردی بسیاری از اصول فلسفه ی مشایی را مورد انتقاد قرار داد. در منطق مقولات عشر را به چهار مقوله تحلیل داد. در طبیعیات منکر ترکیب جسم از صورت و ماده شد. نور را اصل واقعیت دانست. سلسله مراتب وجود را به صورت درجات نور و ظلمت در آورد. جسم را غسق خواند. او توجه زیادی به انوار مجرد عالم بالا داشت و عقیده ی افلاطون را مبنی بر وجود عالمی مثالی و رب النوعی، که همان عقول عرضیه ی اشراقیان باشد، احیا کرد. در بحث عقول طولیه و عرضیه، از اصطلاحات مزدایی مانند بهمن و نور اسپهبدی استفاده کرد. سهروردی نیروی متخیله را در انسان مجرد می دانست و هر نوع علم حتی علم به محسوسات خارجی را یک نوع اشراق می دانست. در نظر او عالم زندانی است برای جوهر نورانی روح انسان، که از مشرق عالم، که همان جهان ملکوتی باشد، به مغرب عالم، که این جهان مادی است، هبوط کرده و جهت بازیافتن سرزمین اصلی خود باید از مراحل و مراتب این جهان بگذرد و بار دگر به مشرق زمین برسد و از غربت غریبه رهایی یابد. گرچه سهروردی در حلب زیست و آن جا وفات یافت، ایران بود که مهد رشد و نمو حکمت ذوقی اشراقی شد و مخصوصا در میان متفکران شیعه بود که افکار اشراقی به تدریج با اصول جهان بینی شیعه توام شد و به این نحو، این نحله ی فکری، در ایران استقرار یافت.

تاثیر ابن عربی بر حکمت و عرفان اسلامی
نسلی پس از سهروردی، شخصیت دیگری در جهان اسلامی ظهور کرد که گرچه ایرانی نبود، اثر بسیار عمیقی در حکمت و عرفان ایران از خود به جای گذاشت. این عارف و حکیم شیخ اکبر محیی الدین عربی است (560 - 638) که در مرسیه، در اندلس، تولد یافت و در دمشق بدرود حیات گفت.
صاحب فتوحات مکیه و فصوص الحکم و ترجمان الاشواق بنیان گذار مکتب عرفان نظری در اسلام است که توسط شاگردان و پیروان او مانند صدرالدین قونوی، و بعدا عبدالرزاق کاشانی، و فخرالدین عراقی، در سراسر جهان اسلامی اشاعه یافت و اکثر عرفانی ایران را مانند سعدالدین حمویه، و عزیز نسفی، و محمود شبستری، و جامی و حتی خود مولانا جلال الدین رومی تحت نفوذ خود قرار داد. به علاوه برخی افکار عرفانی مانند وحدت وجود، و اتحاد عاقل و معقول، و انسان کامل و جز آن در نحل حکمی و فلسفی نیز اثری از خود به جای گذاشت. نیز این افکار بین قرن هفتم و دهم وارد عالم فکری عرفان شیعه شد.

وسعت تلاش ها و تحقیقات خواجه نصیر طوسی
در قرن هفتم فلسفه ی مشایی بار دگر به دست خواجه نصیرالدین طوسی (597-672) احیا شد. خواجه که بعد از ابن سینا، بزرگ ترین دانشمند و فیلسوف ایران محسوب می شود، یکی از نوابغ بزرگ این سرزمین به شمار می آید، چون تقریبا در تمام شعب علوم مهارت داشت و از خود آثاری بسیار مهم به جای گذاشت. در دوره ی جوانی هنگامی که در قهستان و الموت زندانی اسمعیلیان بود، چندین کتاب معتبر، در عقاید این فرقه، مانند تصورات نوشت. بعد که وزیر هلاکو شد با نفوذی که داشت تاسیس رصدخانه ی مراغه را ممکن ساخت و خود بر آن نظارت کرد و زیج ایلخانی را با کمک بزرگ ترین ریاضی دانان عصر خود تدوین کرد.
علاوه بر این اثر مهم نجومی، خواجه خود صاحب شرح بر دوره ی کامل کتب ریاضی قدیم از اصول اقلیدس تا کتاب المجسطی بطلمیوس است. و در تذکره ی خود افکار نجومی بطلمیوس را نیز مورد بحث و انتقال قرار داده است. در اخلاق معتبرترین کتاب فارسی که همان اخلاق ناصری است از قلم او است و یکی از کتب لطیف تصوف اوصاف الاشراف تراوش روح این حکیم می باشد. او که خود شیعه ی دوازده امامی بود مهم ترین رساله را در کلام شیعه، به نام کتاب التجرید نوشت که تا به امروز با شروح بسیاری که بر آن نوشته شده است در ایران تدریس می شود. او آثار مهم دیگر دینی نیز از خود به جای گذاشت. در فلسفه خواجه به پاسخ اعتراضات فخر رازی برخاست و نه تنها کتاب المحصل او را در تحصیل المحصل جواب داد، بلکه شرحی بر اشارات شیخ نوشت که از بزرگ ترین آثار فلسفه ی اسلامی محسوب می شود. خواجه در این کتاب نکته به نکته اعتراضات و انتقادات فخر رازی را پاسخ داد و فلسفه ی بوعلی را بار دگر زنده کرد. شرح خواجه از دقیق ترین و منظم ترین کتب فلسفی است و تا به امروز از کتب مهم درس این فن بوده است.

شاگردان خواجه نصیرالدین طوسی
خواجه شاگردان زیادی نیز تربیت کرد که بسیاری از آنان در علوم و فلسفه به مقامات ارجمند نایل آمدند. قطب الدین شیرازی (634-710) صاحب شرح حکمه الاشراق و نیز کتب متعددی در فلسفه و علوم، مانند دره التاج که از بهترین کتب فلسفی به زبان فارسی است و التحفه الشاهیه از شاگردان خواجه و صدرالدین قونوی بود. علامه حلی (648- 736) که از بزرگ ترین علمای شیعه محسوب می شود و کتب زیادی در کلام و فلسفه از خود باقی گذاشته است، نزد خواجه تلمذ کرد. دبیران کاتبی قزوینی صاحب کتاب حکمه العین که از متداول ترین کتب فلسفه ی مشایی است و در ایران و افغانستان و پاکستان و هندوستان تا به امروز تدریس می شود، از همکاران و دوستان خواجه بود. و افضل الدین کاشانی که مصنفات او از زیباترین نوشته های فلسفی به زبان فارسی است از خویشاوندان خواجه نصیر بود و غیرمستقیم رابطه ای با مکتب او داشت.

نزدیک شدن فلسفه و عرفان در قرون هفتم و هشتم
بین قرن هفتم و نهم، تاریخ فلسفه در ایران آمیخته با ابهام و تاریکی است و باید تحقیقات فراوانی صورت گیرد تا سیر حکمت در این دوره کاملا روشن شود. قدر مسلم این است که در این دوره به تدریج مکتب مشایی و اشراق و عرفان به یکدیگر نزدیک شد و در محیط معنوی و فکری شیعه امتزاجی از این نحل به وجود آمد که در دوره ی صفویه به مرحله ی کمال رسید. دانشمندانی مانند قطب الدین رازی، و غیاث الدین منصور دشتکی، و اثیرالدین ابهری، صاحب کتاب معروف الهدایه که با شرح میبدی و ملاصدرا، از اهم کتب درسی فلسفه ی مشایی به شمار می آید و نیز میرسید شریف جرجانی، و جلال الدین دوانی، تعالیم مکتب مشایی را ادامه داده و آن را با برخی از عقاید اشراقی آمیختند. از سوی دیگر عرفان مکتب ابن عربی به دست سیدحیدر آملی، صاحب کتاب جامع الاسرار و ابن ابی جمهور، مولف کتاب المجلی و ابن ترکه اصفهانی، صاحب شرح فصوص الحکم و تمهیدالقواعد وارد عالم شیعه شد و زمینه برای احیای حکمت، در دوره ی صفویه، فراهم آمد.

ترویج فلسفه با رسمی شدن مذهب شیعه در قرن دهم
در قرن دهم با رسمی شدن آیین شیعه در ایران و برقرار شدن آرامش سیاسی و اجتماعی، محیط مساعدی برای ترویج علوم عقلی به وجود آمد و حکت الهی به اعلی مرتبه ی کمال خود رسید. اولین حکیم بزرگ این دوره میر محمدباقر داماد، فلسفه و دین را تلفیق داد و کتبی مانند قبسات و تقدیسات و الصراط المستقیم و الافق المبین و جذوات نگاشت و فلسفه ی بوعلی را به رنگ اشراقی و با توجه به تعلیم شیعه اشاعه داد و بسیاری از مسائل حکمت به صورت نوینی به دست او مطرح شد. میرداماد کسی است که مساله ی اصالت وجود و ماهیت را، چنان که بعدا میان حکمای ایران شهرت یافته است، برای بار اول طرح کرد، گرچه خود برعکس جمهور متفکران بعدی نظر اصالت ماهیت را انتخاب کرد. میرداماد شاعر زیردستی نیز بود و تخلص او به اشراق حاکی از نفوذ معنویی است که سهروردی در او داشته است.
متفکران بزرگ دیگری معاصر میرداماد بودند که هر یک به نوبه ای خود، آثار مهمی به جهان حکمت عرضه داشتند، مانند میر ابوالقاسم فندرسکی، حکیم و عارف آن دوره، که به هند نیز سفر کرد و بر کتاب جوک بشست شرح نوشت. و شیخ بهاء الدین عاملی، فقیه و شاعر و عارف و حکیم و ریاضی دان شهیر معاصر شاه عباس که آثار مهمی مانند کشکول و حبل المتین و جامع عباسی و خلاصه الحساب و مثنوی های متعددی مانند شیر و شکر و نان و حلوا از خود باقی گذاشت که همگی تا به امروز مورد مطالعه و استفاده ی خاص و عام بوده است.

ولادت بزرگترین حکیم الهی
بزرگ ترین حکیم این دوره، و به نظر قاطبه ی متفکران بعدی ایران، بزرگ ترین حکیم اسلامی در حکمت الهی، صدرالدین شیرازی، مشهور به ملاصدرا است که حدود سال 979 یا 980 در شیراز ولادت یافت و در آن شهر تحصیلات مقدماتی خود را به پایان رسانید. سپس به اصفهان آمد و نزد شیخ بهایی و میرداماد، مراحل تحصیلات رسمی را به پایان برد. سپس قریب ده سال در قریه ی کهک نزدیک قم به ریاضت پرداخت، تا این که به مقام شهود نایل آمد. بعد از این دوره بنا به دعوت شاه عباس ثانی، ملاصدرا کنج انزوا را رها کرد و به شیراز بازگشت و مدت سی سال در مدرسه ی الله وردی خان، به تدریس حکمت پرداخت تا آنکه در سال 1050 در حالیکه برای هفتمین بار با پای پیاده از سفر حج باز می گشت در بصره در گذشت.
ملاصدرا بیش از چهل کتاب و رساله از خود در علوم معقول و منقول باقی گذاشت که همگی به جز رساله ی سه اصل و چند بیت شعر فارسی به زبان عربی است. این کتب برخی در حکمت و بعضی در تفسیر و شعب دیگر علوم نقلی نوشته شده است. در مقوله ی اول، مهم ترین اثر ملاصدرا کتاب الاسفار الاربعه است که نزد حکمای بعدی در ایران بزرگ ترین شاهکار فلسفه ی اسلامی به شمار آمده است و طالبان این فن پس از فرا گرفتن کتب دیگر مانند شفاء بوعلی و شرح اشارات خواجه و شرح منظومه حاج ملا هادی سبزواری به سیر فکری و معنوی در این دریای بیکران می پردازند. دیگر کتب مهم فلسفی او مانند المبدا و المعاد و المشاعر و الحکمه العرشیه و الشواهد الربوبیه و حاشیه بر شرح حکمه الاشراق و شرح الهدایه و حاشیه بر الهیات شفا هر یک به نوبه ی خود شاهکاری به شمار می آید. نوشته های ملاصدرا در علوم دینی نیز حائز اهمیت فراوان است، مخصوصا کتبی از قبیل مفاتیح الغیب و اسرار الآیات و شرح اصول کافی که هر یک با دقت و تامل به تفسیر و تاویل حقایق درونی کتاب آسمانی و احادیث و روایات پیغمبر اسلام و امامان شیعه پرداخته است.

کمال حکمت اسلامی در حکمت متعالیه
با ملاصدرا سیر نه قرن حکمت اسلامی به مرحله ی کمال رسید و حقایق فلسفه ی استدلالی و ذوقی و وحی آسمانی در یک نظر وسیع و کلی درباره ی جهان با هم امتزاج یافت. صدرالمتالهین اساس نوینی برای حکمت ریخت، مانند وحدت و تشکیک و اصالت وجود، حرکت جوهریه، اتحاد عاقل و معقول، تجرد و خلاقیت نیروی متخیله، و بسیاری از اصول دیگر که هسته ی بعضی از آن ها را از مکتب های مختلف پیشین اخذ کرد و خود آن را پرداخت و به کمال رسانید و پایه و اساس حکمت قرار داد. کوشش ملاصدرا بیش از هر چیز در امتزاج و ایجاد هماهنگی بین دین و خصوصا تعالیم شیعه و فلسفه بود، و او سرانجام موفق شد نهضتی را که از کندی برای پیدایش این هماهنگی آغاز شده بود به ثمر رساند و نشان دهد که چگونه روش استدلالی و ذوقی و اشراقی، و آنچه از راه وحی به دست انسان رسیده است بالاخره به یک حقیقت منجر می شود.
قدرت افکار ملاصدرا، مخصوصا در مبحث وجود و نفس، آن چنان بود که بعد از او اکثر متفکران ایران پیرو اصول فلسفه ی او شدند. شاگردان معروف او ملا محسن فیض (1007-1091) صاحب کتب بسیار در فلسفه و کلام و اخلاق و حدیث و تصوف و غیره، مانند المحجه البیظاء و حق الیقین و الصافی و کلمات مکنونه و عبدالرزاق لاهیجی (1072) صاحب سرمایه ی ایمان و گوهر مراد و مشارق و شوارق تعلیمات او را تا پایان قرن یازدهم ادامه دادند و بعد از آن نیز قاضی سعید قمی، و مولانا محمدصادق اردستانی، به ترویج افکار آخوند ملاصدرا پرداختند.

فراز و فرود حکمت اسلامی در قرن دوازدهم
در قرن دوازدهم با ظهور فرقه ی شیخیه و مخالفت شدید شیخ احمد احسائی با افکار فلسفی ملاصدرا و ملا محسن فیض، چند صباحی از تابش آفتاب حکمت کاسته شد، لکن در دوره ی قاجاریه بار دیگر تعالیم این مکتب رونق گرفت و حکمایی مانند ملا اسماعیل خواجوئی، و آقا محمد بیدآبادی، و آخوند ملا علی نوری، و آقا ملا اسماعیل اصفهانی، و آخوند ملا آقای قزوینی، و حاجی محمدجعفر لنگرودی، به تدریس و تالیف آثار گرانبهایی در این فن پرداختند، تا آنکه با حاجی ملاهادی سبزواری، بزرگترین حکیم قرن سیزدهم، مکتب ملاصدرا کاملا احیا شد. از قرن یازدهم به بعد، فلسفه ی صدر المتالهین در هندوستان نیز گسترش پیدا کرد و چندین شرح بر کتب او به دست دانشمندان این سرزمین تالیف یافت و آثار او منظما در مدارس اسلامی این دیار تا به امروز تدریس شده است.
حاجی ملاهادی سبزواری (1212- 1289) در اصفهان که در آن عصر، مرکز حکمت و علوم عقلی بود، به تحصیل پرداخت و بعد از مدتی سیر و سیاحت در سبزوار مستقر شد و تا پایان عمر به تدریس و تالیف پرداخت. حاجی که صاحب مقامات معنوی نیز بود، و حتی کراماتی به او نسبت می دهند، در ترویج مکتب ملاصدرا کوشید و شرح منظومه را که امروزه در ایران اولین کتاب درسی فلسفه است در بیان مطالب اسفار نگاشت و شرحی همه بر اسفار و الشواهد الربوبیه و المبدا و المعاد آخوند نوشت. دیگر از آثار او اسرار الحکم است به زبان فارسی و شروح مثنوی مولانا جلال الدین رومی و شرح چند دعای شیعه، مانند دعای صباح. حاجی همچنین با تخلص اسرار، اشعار زیادی سروده و صاحب دیوانی است.

منـابـع

سید حسین نصر- معارف اسلامی در جهان معاصر- صفحه 36-44

کلیــد واژه هــا

0 نظر ارسال چاپ پرسش در مورد این مطلب افزودن به علاقه مندی ها

0 نظر ارسال چاپ پرسش در مورد این مطلب افزودن به علاقه مندی ها

بـرای اطلاعـات بیشتـر بخوانیـد