کتاب تفسیر فرات کوفی

English فارسی 7804 نمایش |

این کتاب تفسیر قرآن به زبان عربی و به شیوه «روایی» در قرن چهارم هجری قمری است که به تفسیر «فرات کوفی» مشهور است. تفسیر فرات، براساس ترتیب سوره ها تنظیم شده و برخلاف مفسران متقدم شیعه مانند "قمی و عیاشی" تنها آیاتی را که در شأن نزول و فضائل و تفسیر یا تأویل خاندان عصمت و طهارت و اعتقادات شیعه درباره ائمه و صحابه و تابعین بوده، برگزیده است.

معرفی اجمالی نویسنده:
نویسنده شیخ ابوالقاسم فرات، فرزند ابراهیم بن فرات کوفی است. او از مفسران شیعه در زمان غیبت صغری و محدثین امامیه است که با توجه به اسناد تفسیرش، در اواخر قرن سوم و تا اوایل قرن چهارم هجری زندگی می کرد. عده ای او را "زیدی" می گویند ولی علمای بزرگی چون شیخ صدوق، مصرا او را از «امامیه» میداند و با یک واسطه از «فرات» روایت نقل می کند. شیخ صدوق در آثار خود مانند «الامالی، خصال، معانی الاخبار و...» این احتمال را می دهد که فرات، نخست زیدی مذهب بوده و بعد به «امامیه» گرویده است و روایات شیخ صدوق هم در زمان امامی بودن اوست و نیز از موارد نقل شیخ صدوق از این تفسیر «فرات»، نام او در اسناد برخی روایات "سیدبن طاووس" آمده است.
بعضی از مشایخ (اساتید) فرات در روایات تفسیرش عبارتند از: حسن بن سعید اهوازی کوفی که از اصحاب امام هشتم شیعیان حضرت رضا (ع) و امام نهم و دهم بوده است. ولی چون در فهرست کامل راویان در تفسیر فرات، درباره زیدی یا عامی بودن بعضی از مشایخ دیگر او (مانند محمدبن منصور مرادی، محدث زیدی اوایل قرن سوم هجری) و توجه به این اساتید زیدی مذهب، و وجود روایتی از "زیدبن علی" در اختصاص به عصمت پنج تن آل عبا در این تفسیر و نیز عدم تصریح فرات به دوازده امام علیهم السلام، این احتمال را داده اند که "فرات" موقع نوشتن این تفسیر، زیدی بوده است. ولی باز روایات او از صادقین و امام رضا علیهم السلام و وجود روایات متعدد دال بر خروج حضرت مهدی و روایاتی درباره سرچشمه نورانی ائمه که برخلاف دیدگاههای زیدیه در این باره است، احتمال زیدی بودن "فرات" را ضعیف می کند.

دیدگاههای صاحبنظران
1- تفسیر "فرات" در برخی جوامع تفسیری شیعی و سنی، بعد از خود کمرنگ بوده و نام این تفسیر در کتب تراجم و رجال کهن نیامده و افرادی مانند کشی، نجاشی، شیخ طوسی از رجال متقدم، هیچ اطلاعی درباره "ابوالقاسم فرات" نداده اند.
2- از رجال متأخر نیز، علامه حلی، ابن داود و محمدبن علی اردبیلی، هیچ نگفته اند.
3- برعکس محدثانی چون علی بن بابویه قمی، حسن بن محمدبن سعید هاشمی از این تفسیر برای شیخ صدوق نقل کرده و برخی متأخران با توجه به اینکه روایات این تفسیر به امام رضا (ع) ختم شده، فرات را در شمار اصحاب آن حضرت یا امام نهم و دهم می دانند.
4- از قرن چهارم به بعد، محدثانی مانند شیخ حر عاملی و علامه مجلسی، فرات و تفسیرش را معتبر و موثق می دانند. مجلسی او را امامی و روایات او را در بالاترین درجه حسن می داند. بطور کلی مسلم اینست که این تفسیر مورد قبول علمای امامیه می باشد و از مأخذ مفسران شیعه، در طول تاریخ تفسیر است.

تقسیم و ساختار تفسیر
این تفسیر بر ترتیب سوره های قرآن کریم، است. آغاز آن سوره «فاتحه الکتاب» و پایان آن سوره «الناس» می باشد. مفسر، احادیث و آیات و روایات از طریق ائمه معصومین را آورده و آیاتی که در شأن نزول و تفسیر و تأویل قریب و بعید آنها و اکثر آیاتی که در شأن نزول و فضائل حضرت امیرالمؤمنین و خاندان عصمت نازل شده، انتخاب و سخن گفته است. در این تفسیر، روایتی درباره تعالیم و اعتقادات شیعی از ائمه شیعه علهیم السلام و یا صحابه و بعضی از تابعین، آمده است!! مقدمه این تفسیر، نوشته فرات نیست! مصحح این تفسیر "محمد الکاظم" در مقدمه خود، 126 نفر از مشایخ این مفسر را با ذکر سند ضبط کرده است.

چاپ و نشر
نسخه های خطی و چاپی از این تفسیر امروزه در دست است که تمام آنها از روایت ابوالخیر مقداد بن علی حجازی مدنی، از ابوالقاسم عبدالرحمن حسنی علوی، از فرات روایت شده است. ظاهرا نسخه های خطی، همه اش از قرن دهم به بعد است و این احتمال هست که سلسله اسناد، بین قرن پنجم تا دهم حذف شده است. این تفسیر برای اولین بار در سال 1354 هـ ق، در نجف اشرف به اهتمام و مقدمه شیخ محمدعلی غروی اردوبادی چاپ شد. این چاپ بعدا در قم، افست گردید که 766 حدیث دارد. این تفسیر با تحقیق و تصحیح آقای شیخ محمد الکاظم در 720 صفحه توسط وزارت ارشاد اسلامی در سال 1410 هـ ق، در تهران با 775 حدیث به چاپ رسید.

منـابـع

دانشنامه جهان اسلام به نقل از الذریعه، طبقات اعلام الشیعه، کتابنامه بزرگ قرآن، تفسیر الخبری، فضل زیارة الحسین و چند منبع دیگر

دائرة المعارف تشیع به نقل از الذریعه، تفسیر فرات، اعیان الشیعه، فوائد الرضویه و ...

کلیــد واژه هــا

0 نظر ارسال چاپ پرسش در مورد این مطلب افزودن به علاقه مندی ها

0 نظر ارسال چاپ پرسش در مورد این مطلب افزودن به علاقه مندی ها